|
|
Beste
hainbat jakintsurekin batera Joxe Miel Barandiaran eta
Koldo Mitxelenak
esandakoa da, Euskal
Herrian, gizakia aspalditik bizi delako aztarnak
badaudela eta ikerketen emaitzek baieztatzen dutela euskaldunen arbasoak
zabaldu zirela Garona ibaiaren hegoaldetik Ebroren bi aldetaraino, Duero
ibairaino, eta Bizkaiko mendebaldearen itsasaldetik egungo Lleidako
lurretaraino. Ikerketa berriagoek gainera, Europan barrena zabaltzen dute
euskaraz hitz egiten zeneko eremua.
Dakigunez, "baskoi" hitza idatziz eman zuen lehena Salustio Cayo
Crispo historialari eta politikari erromatarra izan zen (Ka. 86-35).
"Baskoi" hitza erabili zuen euskal eremu zabalenean bizi ziren
giza-tribuak izendatzeko. Egungo Nafarroa Garaiko lurretakoak baskoiak
ziren. Barduliar, karistiar, autrigoiar eta beroien tribuak mendebaldean
eta, susetaniar eta iazetaniarrak ekialdean bizi ziren. Hortaz, baskoi
hitza etnia bereko euskal tribuetako jendea izendatzeko erabili zen.
Euskal Herria hitza, berriz, XVI. mendera arte ez zaigu idatzirik
azalduko. Berriki ezagutu dugun Joan Perez de Lazarragaren esku-izkribuak
aipatzen du, 1564 inguruan, "eusquel erria". Hala eta guztiz
ere, ez dirudi hitz hori Lazarragaren asmakizuna denik, zeren Joanes
Leizarragak, 1571 a inguruan, Joana III.a Albreteko bere erreginaren
ohorez jarritako bi hitzaurretan azaltzen baita "heuscal herria"
hitza, bitxia bada ere, lehenik frantsesez argitaratutako hitzaurre horien
"pays des Basques" euskarazko ordaina ematean.
Urte batzuk geroago, 1643an, Pedro Axular idazle goi-nafarrak
"Gero" liburu ezagunean, irakurleari zuzenduriko hitzaurrean
horrela idatzi zuen: "Badaquit halaber ecin heda naitequeyela
euscarazco minçatce molde guztietara. Ceren anhitz moldez eta
differentqui minçatcen baitira euscal herrian, Naffarroa garayan,
Naffarroa beherean, Çuberoan, Lappurdin, Bizcayan, Guipuzcoan,
Alaba-herrian eta bertce anhitz leccutan." Egungo euskara batuan
honela emango genuke esaldi hori: Badakit, halaber, ezin heda naitekeela
euskarazko mintzatze molde guztietara. Zeren anitz moldez eta diferenteki
mintzatzen baitira Euskal Herrian: Nafarroa Garaian, Nafarroa Beherean,
Zuberoan, Lapurdin, Bízkaian, Gipuzkoan, Alaba-herrian eta bertze anitz
lekutan.
Berak horrela nahi izanda ala nahi gabe, Axularrek Euskal Herria hitzari
garaiko lurralde banaketa kontzeptua eransten dio "euskaraz mintzo
den herria" esanahiari. Argi baitago, garai horretan, Arabako eta
Nafarroa Garaiko zenbait eskualdetan euskara galdua zela
"herritarren" artean; hala ere, Axularrek herrialdeak bere
osotasunean hartzen ditu euskararentzat. Gainera, ".. eta beste anitz
lekutan" esatean: Akitanian, Biarnon, Errioxan, Aragoin..., aspaldian
euskara galdua zutenen aurrean aipamena egiten du.
2004ko uztailaren 23an, Euskal Herria hitzaren erabilera akademikoa
erabaki du Euskaltzaindiak; horretarako, Axularren definizioa erabili eta
honela esaten du: Araba, Bizkaia, Gipuzkoa, Lapurdi, Nafarroa (Beherea eta
Garaia) eta Zuberoa batera izendatzeko erabil bedi Euskal Herria
izena.
Hortaz, Euskaltzaindiak definizioa zentsuratu eta zazpi probintziak batera
izendatzeko agintzen du Euskal Herria erabiltzea, Axularrek aipatzen
dituen "eta bertce anhitz leccutan" horiek bazter utzita.
Hala eta guztiz ere, horren aurretik, euskara eta euskaldunen lurraldea
definitzen duen dokumenturik bada. Nafarroako Antso VI.a izan zen bere
erresumako bertakoen hizkuntzari "lingua navarrorum" deitu ziona
(1167an). Hau da: nafar hizkuntza, nafarrera. Dokumentu horretan
euskarazko izen eta toponimiari buruz ari zenez, ez dago zalantzarik
euskarari deitu ziola nafarrera. Erresuma hartan hainbat hizkuntzez
mintzatzen zirenen artean bertakoa bereizteko.
Esan
beharra dago, nafar hitza Karlomagnoren kronikalaria zen Eginardoren
eskutik ezagutzen dela lehenengoz IX. mendean; hain zuzen ere, Baskoniako
dukerritik Iruñeko erresuma sortu zeneko garai berberean. Bi Orreaga izan
baitziren. Lehenengoan Karlomagno berari irabazi zitzaion eta bigarrenean
bere biloba Pipiniori. Sarritan, artzain harrijaurtitzaile kontua izan
zela esanez gutxietsi egin dituzte gertaera hauek. Nekez sinets daiteke,
ordea, garai hartan zegoen Europako ejertzito indartsuenari bitan
irabazteko aurrean haren pareko beste ejertzito bat ez zegoenik.
Ondorioa: Nafarroako erresumaren mugak, beraz, Wasconiarekin eta
Axularrek Euskal Herria deitutako lurraldearekin bat egin izan dute beti:
Mendebaldean, Kastro (Urdiales) eta Oka mendikateraino; hegoaldean, Tutera
eta Moncayo azpiko Gailur eta Buruetaraino; ekialdean, Gallego ibaiaren gora
Ribargorza eta Pallarseraino. Iparraldean, Foixko konderritik Garonako
ibaiaren hego isurietan zehar Bordeleko mugaraino. Lurralde horietan
guztietan izan baitzuten euskaraz mintzatzen ziren baskoiek bizileku
naturala noiz edo noiz eta, inbasio bidez galdu arte, horietaraino iritsi
baitzen "Nafarroa osoa biltzen zuen erresuma".
Amaitzeko, uste dut ondorioztatu dezakegula Wasconiak eta baskoiak euskaldunon elementu
etnikoei egiten diotela erreferentzia; Euskal Herriak, batez ere, identitate
kultural eta linguistikoari; Nafarroak, berriz, Europa mailan ezaguna eta
errespetatua izan zen erresuma egiturako Estatu independenteari. Hirurak,
ordea, lurralde eta hiritar jende berberari ematen diote izena eta izana.
Iturria:
puntubi.com
|
|
